Để sách tranh 'sống' trong tuổi thơ chứ không chỉ là vật trang trí đóng bụi

ẢNH: NGỌC LONG

Ngày 31.5, tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam (VCPF) năm 2026 chính thức khép lại, đánh dấu lần đầu có một lễ hội tương tự ở Việt Nam cho thể loại sách tranh (picture book). Lễ hội không chỉ trưng bày nhiều đầu sách tranh tiêu biểu mà còn mở ra không gian đối thoại cho các bên liên quan trong và ngoài nước để phát triển hơn nữa dòng sách này.

Khi ba mẹ không biết cách đọc sách cho con

Chia sẻ tại tọa đàm "Sách tranh nuôi dưỡng trẻ em vượt qua khó khăn" trong khuôn khổ lễ hội, anh Lê Thiện Trí, Giám đốc Chương trình phát triển ngôn ngữ của RtR Việt Nam - một tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động trong lĩnh vực giáo dục có trụ sở tại Mỹ - cho biết nhiều trẻ em đang phải đối mặt với cả những khó khăn bên ngoài (thiên tai, dịch bệnh, mất mát, chia ly...) đến khó khăn nội tâm.

Điều này, theo anh Trí, tạo nên 4 nhóm đứt gãy trong trẻ. Thứ nhất là nhóm đứt gãy cảm xúc, khi các em không thể nhận diện hay gọi tên khó khăn mình đang gặp phải. Thứ hai là nhóm đứt gãy ngôn ngữ, khi không diễn đạt được vấn đề mà chỉ có thể gào thét hay bày tỏ phẫn nộ. Thứ ba là đứt gãy kết nối, khi các em không tìm được người để chia sẻ, từ ba mẹ, thầy cô đến bạn bè.

Cuối cùng là đứt gãy ý nghĩa, khiến các em mất niềm tin về cuộc sống và cảm thấy tự trách trước những vấn đề diễn ra trong gia đình, lẫn trong mối quan hệ của các em với mọi người xung quanh.

Khi này, sách tranh xuất hiện như một phương tiện để "vỗ về" trẻ, giúp các em từ nâng cao năng lực quan sát, suy luận, diễn giải, kiến tạo ý nghĩa đến mở rộng góc nhìn, thông qua "ngôn ngữ" hình ảnh, màu sắc, bố cục, khoảng trắng, kiểu chữ, bìa sách... bên cạnh văn bản thuần túy. "Sách tranh cũng là chiếc gương soi cho cuộc sống thực tế, giúp trẻ học cách xử lý của nhân vật để áp dụng cho tình huống của bản thân", anh nói.

"Sách tranh tuy không làm khó khăn biến mất, nhưng nó có thể mở ra không gian để trẻ hiểu mình, diễn đạt, kết nối và bước tiếp", anh Trí đúc kết.

Anh đồng thời nhấn mạnh, nơi sách tranh cần hiện diện nhiều hơn không phải là nhà trường hay thư viện mà là trên "bàn tay người lớn" như ba mẹ hay thầy cô. Vì chỉ khi thấu hiểu và biết cách sử dụng, sách tranh mới có thể tiến vào và "sống" trong tuổi thơ của trẻ chứ không chỉ là một vật trang trí đóng bụi trên kệ.

ẢNH: NGỌC LONG

Trao đổi với Thanh Niên, chị Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Trưởng ban Tổ chức VCPF 2026 kiêm Giám đốc Slowbooks, bày tỏ chung quan điểm. Theo chị, trẻ em thường thụ động học tập thói quen của người lớn, đặc biệt là phụ huynh. Thế nên, nếu ba mẹ không đọc sách thì rất khó để con có thể xây dựng văn hóa đọc, và điều này phụ thuộc rất lớn và ý chí của các bậc phụ huynh trong thế giới số hiện nay.

"Chúng ta đừng nên dừng ở những sự kiện khuyến đọc cho trẻ, mà hãy mở rộng cho cả đối tượng người lớn", chị Hương nói.

Chia sẻ tại tọa đàm, một chuyên gia trị liệu tâm lý thường tiếp nhận các trường hợp trẻ em chậm nói hoặc gặp khó khăn về ngôn ngữ cũng nêu thực tế rằng, khi chị đề xuất ba mẹ đọc sách cho con như một biện pháp đồng hành thì nhiều phụ huynh tỏ ra bối rối. Bởi, khi quen với việc lướt màn hình liên tục, họ lại gặp thử thách khi phải thực sự chú tâm vào một cuốn sách tranh và tưởng tượng ra cuộc trò chuyện giữa các nhân vật trong sách.

"Chúng ta dành thời gian xây quá nhiều thư viện, nhưng lại mặc nhiên cho rằng ba mẹ nào cũng biết đọc sách cho con. Tôi tin đây là kỹ năng cần phải đào tạo lại cho ba mẹ", chị nói.

Sách tranh giúp trẻ "chạm" chủ đề gai góc

Bà Soon Young Lee, Phó chủ tịch Hiệp hội Sách tranh và xuất bản Hàn Quốc (KPPA), cho biết tại xứ sở kim chi, sách tranh không chỉ nói về những câu chuyện hồn nhiên, mà còn có thể đề cập đến các vấn đề xã hội có phần gai góc với trẻ em như bình đẳng giới, chiến tranh và người tị nạn, bi kịch trong lịch sử dân tộc, hoặc thân thuộc hơn như câu chuyện tang gia hay thú cưng qua đời...

Vì sao đưa những chủ đề này vào sách tranh? Theo bà Lee, điều này giúp các em đang phải ở trong tình huống tương tự không cảm thấy cô độc, và tiếp thêm động lực để các em quay trở lại thế giới một cách mạnh mẽ hơn sau khi hoàn thành hành trình trong sách.

"Khi một đứa trẻ đang trải qua khủng hoảng, việc trực tiếp đối diện với những cảm xúc lớn lao ấy có thể khiến các em choáng ngợp. Trong khi đó, sách tranh có thể giúp các em khám phả cảm xúc của chính mình từ một khoảng cách an toàn, thông qua việc theo dõi nhân vật trong sách - thường là động vật hoặc một đứa trẻ khác", bà Lee lý giải.

ẢNH: NGỌC LONG

Quan trọng là những câu chuyện trong sách không chỉ miêu tả khó khăn, mà cũng khắc họa tinh thần kiên cường đối mặt với nỗi buồn và nghịch cảnh, từ đó giúp trẻ em xây dựng một "khuôn khổ nhận thức về hy vọng". "Sách tranh dạy các em bài học là khó khăn rồi có lúc sẽ xảy ra, nhưng giai đoạn đó không bao giờ kéo dài mãi mãi", bà Lee nói.

Dù hữu ích với trẻ, bà Lee cũng nhìn nhận một thực tế rằng phụ huynh Hàn Quốc dần quay lưng với thị trường sách văn học nói chung và sách tranh nói riêng. Nguyên do là nhiều ba mẹ chuộng việc mua cho con những cuốn sách giúp thúc đẩy kết quả học tập hay phát triển nhân cách hơn là những câu chuyện giả tưởng. Thế nhưng, bà lạc quan tin rằng đây là thách thức để ngành sách tranh có thể phát triển sâu hơn về nội dung và giá trị nghệ thuật.

Một điểm đáng chú ý khác tại Hàn Quốc là sách trang đang ngày càng được người lớn chú ý và tìm đọc, không chỉ khu biệt ở tuổi thiếu nhi, bởi nó có thể khơi gợi sự đồng cảm xuyên thế hệ, mang lại cảm giác ấm áp và không đặt nặng việc đọc. Theo dữ liệu của Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch nước này, số lượt mượn sách tranh ở 1.540 thư viện công từ tháng 5.2024 tới tháng 4.2025 tăng 21,2% so với cùng kỳ năm trước, đặc biệt ở nhóm độ tuổi 40-60.

"Sách tranh không chỉ dành riêng cho trẻ em mà còn cho đứa trẻ bên trong mỗi người", chị Nguyễn Hữu Quỳnh Hương nhận định.

ẢNH: NGỌC LONG