Điện mặt trời mái nhà, ưu đãi thế nào để tăng tốc?

Cơ chế ưu đãi, bàn nhiều nhưng vẫn trên giấy

Trong kế hoạch hành động Quyết định 1126 về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) mới đây, Bộ Công thương cho biết phối hợp với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan kịp thời nghiên cứu hoàn thiện, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét việc ban hành quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định về chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN và hệ thống lưu trữ điện phù hợp với khả năng kỹ thuật, điều kiện kinh tế và khả năng ngân sách nhà nước trong từng thời kỳ.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Thực tế, chính sách liên quan hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN tự sản, tự tiêu và hệ thống pin lưu trữ được bàn thảo khá nhiều. Gần đây nhất là vào tháng 10.2025, Bộ Công thương đã trình Bộ Tư pháp thẩm định hồ sơ dự thảo quyết định của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện. Trong đó, nêu rõ hỗ trợ vay vốn ưu đãi đối với hộ gia đình tối đa 40 triệu đồng tại Ngân hàng Chính sách xã hội, lãi suất vay ưu đãi 8,4%/năm, thời hạn vay 36 tháng, không cần tài sản bảo đảm thực hiện nghĩa vụ vay vốn. Cho vay tối đa 20 triệu đồng cho hệ thống điện mặt trời (hỗ trợ cho vay 4 triệu đồng/kWp, công suất đến 5 kWp) và 20 triệu đồng cho hệ thống lưu trữ điện (hỗ trợ cho vay 2 triệu đồng/kWh, dung lượng đến 10 kWh).

Ngoài ra, dự thảo nêu rõ hỗ trợ lắp đặt công tơ điện hai chiều; hộ dân lắp ĐMTMN và có kèm hệ thống lưu trữ được hỗ trợ 2 - 3 triệu đồng với điều kiện là công suất hệ thống đạt từ 1 kWp, dung lượng lưu trữ từ 2 kWh, và cam kết sử dụng tối thiểu 3 năm… Chính sách này dự kiến có hiệu lực từ đầu năm 2026 đến hết ngày 31.12.2030. Tuy nhiên, sau đó khoảng 1 tháng (tháng 11.2025), dự thảo đề xuất hộ gia đình được hỗ trợ tiền lắp đặt điện mặt trời chỉ hỗ trợ 500.000 đồng - 1 triệu đồng lắp ĐMTMN; có lắp đặt kèm pin lưu trữ thì được hỗ trợ thêm 1 triệu đồng, với điều kiện tổng dung lượng của hệ thống lưu trữ điện được lắp đặt phải đạt từ 2 kWh trở lên. Các hộ nhận hỗ trợ phải cam kết sử dụng hệ thống tối thiểu 3 năm. Như vậy, riêng đề xuất hỗ trợ về tiền khi lắp ĐMTMN tại các dự thảo đã có sự thay đổi theo hướng giảm.

Ngoài ra, liên quan tỷ lệ cho phép bán tối đa lên lưới được quy định chỉ là 20%, trong dự thảo sửa đổi Nghị định 57 và 58 gửi Bộ Tư pháp thẩm định vào đầu năm nay, Bộ Công thương đề xuất cho phép ĐMTMN theo mô hình tự sản - tự tiêu được bán tối đa 50% điện dư lên lưới điện quốc gia.

Các chuyên gia năng lượng đánh giá những đề xuất về cơ chế hỗ trợ phát triển ĐMTMN rất nhiều, song đa số còn nằm trên giấy, chưa được ban hành. "Những đề xuất trước đây liên quan tháo gỡ mua bán điện trực tiếp cho ĐMTMN, nâng tỷ lệ cho phát lên lưới, đơn giản hóa các thủ tục… nếu làm được và quyết tâm làm, đã hỗ trợ nhà đầu tư điện mặt trời nhiều rồi", một doanh nghiệp sản xuất trong khu công nghiệp đang vướng không mua bán điện trực tiếp được để phục vụ sản xuất nhận xét.

3 vòng trói cần tháo cởi cho ĐMTMN

TS Nguyễn Duy Khiêm, giảng viên Trường ĐH Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), cho rằng điện mái nhà vẫn đang bị "trói" bởi 3 yếu tố gồm tỷ lệ bán điện, cơ chế giá bán và thủ tục đấu nối với lưới điện.

Cụ thể, hiện tại quy định vẫn khống chế tỷ lệ bán điện lên lưới có 20%, nếu nâng lên 50% thậm chí là 80% hoặc cho người dân thoải mái dư bao nhiêu bán bấy nhiêu thì sẽ có rất nhiều người dân tham gia đầu tư. Thứ hai là cơ chế giá. Giá bán điện mặt trời lên lưới hiện tại chỉ hơn 1.000 đồng/kWh trong khi người dân mua điện lại từ điện lưới để sử dụng khoảng 3.000 đồng/kWh (bình quân của biểu giá lũy tiến), doanh nghiệp sản xuất kinh doanh khoảng 4.000 đồng/kWh. "Sự bất hợp lý này khiến điện mái nhà hiện nay chưa đủ hấp dẫn. Giá bán điện lên lưới ít nhất nên bằng 80% giá mua điện bậc 1", ông nói.

Thứ ba, các thủ tục đấu nối điện lên lưới còn khó khăn. Hiện nay, ngoài thủ tục, lắp điện mái nhà liên quan đến nhiều cơ quan đơn vị như: Sở Xây dựng, Công thương, PCCC. Những yêu cầu này cần nên xem xét để bỏ qua hoặc đơn giản hóa, tập trung một đầu mối tại các điện lực địa phương.

"Theo tôi, đây là 3 yếu tố quyết định cho việc tăng tốc ĐMTMN. Chỉ cần cởi trói 3 yếu tố này thì hiệu quả hơn rất nhiều so với hỗ trợ kinh phí hay lãi suất", ông Khiêm khẳng định.

Theo ông Khiêm, điện mặt trời và năng lượng tái tạo nói chung có hạn chế là tính ổn định thấp. Chính vì vậy khi công suất phát triển mạnh thì cần phải có hệ thống dự phòng tương ứng. Việc khuyến khích người dân phát triển kho lưu trữ nhằm tăng tính dự phòng này. Tuy nhiên, khi lưu trữ nhiều thì đồng nghĩa với việc phát lên lưới ít. "Trong khi phát triển hệ thống lưu trữ và dự phòng là loại hình mà ngành điện nên đầu tư. Người dân chỉ tính bài toán kinh tế hộ của mình là ban ngày phát điện lên lưới, ban đêm nhận điện từ lưới về sử dụng. Và mọi người cố gắng làm sao để từ "hòa đến có lãi là tốt nhất", nếu lãi cao thì người ta đầu tư nhiều và ngược lại", ông Khiêm nói.

Đồng quan điểm, chuyên gia năng lượng Nguyễn Quốc Việt, Tổng giám đốc Công ty CP Vinasol, nhấn mạnh phải có chính sách khuyến khích mạnh như được bán điện dư với công suất lên đến 50%. Giá bán điện cần cân nhắc lại vì như hiện tại thì chỉ bán điện với giá điện bình quân trung bình là khá thấp so với giá điện mà khách hàng mua vào. "Theo tôi, giá bán điện phục vụ sản xuất kinh doanh có các khung giờ, vậy giá ĐMTMN bán lên lưới cũng cần tính theo khung giờ. Chẳng hạn, nhà đầu tư ĐMTMN có hệ thống lưu trữ, nếu phát lên lưới vào giờ cao điểm, cần được bán giá tốt hơn giờ thấp điểm. Điện mặt trời mà được bán lên lưới ban đêm, giờ cao điểm phải khác mới bảo đảm tính công bằng và khuyến khích hộ gia đình, doanh nghiệp đầu tư ĐMTMN kèm hệ thống lưu trữ", ông Việt nêu quan điểm.

Bên cạnh đó, ông Việt cũng gợi ý bỏ cơ chế lắp đặt ĐMTMN giới hạn công suất. Muốn tăng tốc đẩy mạnh nguồn điện tái tạo này, lại giới hạn mức Pmax. Đây là một trong những rào cản lớn bởi nhiều doanh nghiệp muốn lắp điện mặt trời với công suất lớn hơn để sử dụng, lưu trữ để có thể bán lại hoặc dùng khi ban đêm, thời điểm bức xạ mặt trời thấp. Lúc đó, họ vẫn có công suất đầu ra tương đối cao để đáp ứng cho tái sử dụng của họ.